تعریف ارائه شده در قانون تجارت ("شخصی که شغل معمولی خود را معاملات تجاری قرار دهد")، یک تعریف کلی است. برای درک بهتر مفهوم "شغل معمولی" و مصادیق معاملات تجاری، میتوان به نکات زیر توجه کرد:
استمرار و تکرار: انجام معاملات تجاری باید به صورت مستمر و تکراری باشد، نه به صورت اتفاقی و نادر. تعداد دفعات در ماه یک معیار قطعی نیست، بلکه رویه و عرف فعالیت فرد نشاندهنده شغل معمولی بودن آن است. کسی که به طور منظم به خرید و فروش کالا، ارائه خدمات تجاری، یا انجام سایر فعالیتهای موضوع ماده 2 قانون تجارت میپردازد، تاجر محسوب میشود.
قصد انتفاع: هدف اصلی از انجام معاملات تجاری باید کسب سود و منفعت باشد. معاملاتی که با انگیزه شخصی و غیرانتفاعی انجام میشوند، معمولاً تجاری محسوب نمیگردند.
سازماندهی و تشکیلات: معمولاً تاجر برای انجام فعالیتهای تجاری خود دارای یک سازمان و تشکیلات نسبتاً منظم است، هرچند این امر یک شرط قطعی نیست و ممکن است برخی تجار به صورت انفرادی و بدون تشکیلات پیچیده فعالیت کنند.
مصادیق معاملات تجاری (ماده 2 قانون تجارت):
برای تشخیص اینکه یک دعوا، تجاری محسوب میشود یا خیر، شناخت معاملات تجاری موضوع ماده 2 قانون تجارت اهمیت بسزایی دارد. این ماده، معاملات زیر را ذاتاً تجاری محسوب میکند، صرف نظر از اینکه طرفین آن تاجر باشند یا خیر:
خرید یا تحصیل هر نوع مال منقول به قصد فروش یا اجاره دادن، اعم از اینکه در آن تغییری داده شده یا نشده باشد.
تصدی به حمل و نقل از راه خشکی، دریا و یا هوا به هر نحو.
دلالی و حقالعمل کاری (کمیسیون فروشی) و عاملی.
تاسیس و بهرهبرداری از هر قسم کارخانه مشروط بر اینکه برای رفع حوائج شخصی نباشد.
تصدی به عملیات حراجی.
تصدی به هر قسم نمایشگاههای عمومی.
تصدی به هر قسم بیمه بحری و غیر بحری.
کشتیسازی و خرید و فروش آن و لوازم مربوطه.
تصدی به عملیات بانکی و صرافی.
تصدی به براتکشی و حوالهکشی (به استثنای کسانی که عادتاً برای حوائج شخصی خود برات یا حواله صادر میکنند).
تصدی به ساختن و خرید و فروش خانهها و زمین برای کسب سود.
تصدی به عملیات استخراج معدن.
شرکتهای تجاری و مزایای تشکیل آنها (ماده 20 قانون تجارت):
همانطور که اشاره کردید، شرکتهای تجاری نیز به حکم قانون تاجر محسوب میشوند. ماده 20 قانون تجارت، هفت نوع شرکت را تجاری میداند:
شرکت سهامی (عام و خاص)
شرکت با مسئولیت محدود
شرکت تضامنی
شرکت مختلط غیرسهامی
شرکت مختلط سهامی
شرکت نسبی
شرکت تعاونی (به موجب قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران، تعاونیها نیز شرکت محسوب میشوند)
تشکیل شرکت تجاری در قالب حقوقی مزایای متعددی برای فعالان اقتصادی دارد، از جمله:
ایجاد شخصیت حقوقی مستقل: شرکت دارای شخصیت حقوقی جدا از شرکا است و میتواند به نام خود قرارداد منعقد کند، دارایی داشته باشد و طرف دعوا قرار گیرد. این امر مسئولیت شرکا را محدود میکند (به خصوص در شرکتهای با مسئولیت محدود و سهامی).
افزایش اعتبار و جلب اعتماد: فعالیت در قالب یک شرکت ثبتشده، اعتبار بیشتری به فعالیتهای تجاری میبخشد و میتواند در جذب مشتریان، سرمایهگذاران و اخذ تسهیلات مؤثر باشد.
سازماندهی بهتر فعالیتها: ساختار حقوقی شرکت، چارچوب مشخصی برای فعالیتها، تقسیم وظایف و مسئولیتها ایجاد میکند که منجر به سازماندهی بهتر و کارآمدتر امور میشود.
امکان جذب سرمایه بیشتر: شرکتها، به ویژه شرکتهای سهامی، از طریق فروش سهام میتوانند سرمایه بیشتری جذب کنند.
انتقال آسانتر مالکیت: انتقال سهام یا سهمالشرکه در شرکتها معمولاً فرآیند سادهتری نسبت به انتقال مالکیت یک کسبوکار فردی دارد.
تعیین حقوق و تکالیف شرکا: اساسنامه شرکت و قوانین مربوطه، حقوق و تکالیف شرکا، نحوه اداره شرکت، تقسیم سود و زیان و سایر مسائل مربوط به روابط بین شرکا را به طور شفاف مشخص میکند که میتواند از بروز بسیاری از اختلافات و دعاوی تجاری جلوگیری نماید.
تسهیل در روابط با نهادهای دولتی و خصوصی: شرکتهای ثبتشده معمولاً در تعامل با بانکها، سازمانهای دولتی و سایر نهادها از سهولت بیشتری برخوردارند.
پیشگیری از دعاوی تجاری از طریق تشکیل شرکت:
همانطور که اشاره کردید، تشکیل شرکت تجاری و تنظیم دقیق اساسنامه میتواند نقش مهمی در پیشگیری از دعاوی تجاری ایفا کند. تعیین دقیق موارد زیر در اساسنامه و رعایت قوانین مربوطه میتواند از بروز اختلافات جلوگیری نماید:
نحوه اداره شرکت و تصمیمگیریها: مشخص شدن ارکان شرکت (مانند مجمع عمومی، هیئت مدیره، مدیر عامل)، حدود اختیارات و نحوه اتخاذ تصمیمات.
نحوه تقسیم سود و زیان: تعیین سازوکار شفاف برای تقسیم سود و تحمل زیان بین شرکا.
شرایط ورود و خروج شرکا: تعیین مقررات مربوط به نقل و انتقال سهام یا سهمالشرکه و شرایط ورود و خروج شرکا.
نحوه حل اختلافات داخلی: پیشبینی روشهای مسالمتآمیز برای حل اختلافات بین شرکا، مانند داوری.
تشخیص تاجر و شرکت تجاری به عنوان طرفین یک دعوا، اولین گام در تشخیص تجاری بودن آن دعوا است. شناخت دقیق تعریف تاجر و مصادیق معاملات تجاری موضوع ماده 2 قانون تجارت، همچنین آگاهی از انواع شرکتهای تجاری و مزایای تشکیل آنها، به درک بهتر دعاوی تجاری و پیشگیری از بروز آنها کمک میکند. تنظیم دقیق اسناد شرکت و رعایت قوانین و مقررات مربوطه، نقش بسزایی در کاهش اختلافات و ایجاد روابط تجاری پایدار و شفاف دارد.
